O tym jak piąty sezon serialu FARGO obudził „ducha” zjadacza grzechów

Serial Fargo oglądałam z dużym opóźnieniem, bo dopiero w 2024. Od pierwszego do ostatniego sezonu w pierwszych, chorowitych dla mnie tygodniach stycznia. I nie mam zamiaru pisać tutaj o tym, co sądzę, dokąd wysłał mnie ten serial itp. Ale… w piątym sezonie pojawiła się postać dość specyficzna, która obudziła jeden z ulubionych tematów, a tym samym wszystkie dotychczasowe przemyślenia o roli społecznej zjadaczy grzechów. A że akurat wygląda na to, że cykliczność blogowania jest miesięczna, to dobra okazja, by właśnie tej postaci poświęcić nowy wpis.

Jako osoba oglądająca seriale (i filmy) dość namiętnie, często wpadam na wątki śmierci i jej obrazowania, umierania i wielości podejść, żałoby i tego jak sobie z nią bohaterki i bohaterowie (nie)radzą. Część motywów we mnie pracuje, inne — albo przez swoją wtórność, albo mało nośne dla mnie zobrazowanie — wysychają na wiór, zanim wyłączę przeglądarkę. Jednym z mocniejszych motywów jest właśnie ten dotyczący postaci zjadacza grzechów. W Fargo (i to będzie pierwsze z dwóch odniesień do tego serialu) w sezonie piątym pojawia się niejaki Ole Munch (grany przez Sama Spruella). Jest to wielkie chłopisko w szkockiej spódnicy, z włosami obciętymi „pod donicę” i na dokładkę charakteryzuje się dość specyficznym sposobem werbalizowania swoich myśli (nieprzystającym do współczesności) oraz istnienia w świecie. Ma on swój kodeks etyczny, odmiennie podchodzi do kwestii wolności, własności i honoru. W serialu pojawia się wątek historyczny, pokazujący Olego jakieś 500 lat wcześniej, kiedy to w Walii został on zaproszony do pełnienia funkcji zjadacza grzechów, a jako głodujący żebrak, przyjął tę pozycję i od tego czasu nie śni i nie może umrzeć (tych ostatnich rzeczy dowiadujemy się z zakończenia ostatniego odcinka).

Skoro tak się nakręcam tą postacią, to warto coś więcej powiedzieć o zjadaczach grzechów i zjadaniu grzechów jako takim. Poza ciekawymi literackimi lub filmowymi i serialowymi wyobrażeniami tego zwyczaju oraz samych postaci pełniących w lokalnych społecznościach taką funkcję można dostrzec w wielu kulturach coś, co do niej nawiązuje lub z nią koresponduje. Są to np. wszelkie zwyczaje związane z przygotowywaniem bardzo konkretnych i uwarunkowanych kulturowo potraw (głównie wypieków), które miały symbolizować ciało zmarłego, a więc i jego doczesne życie (w tym grzechy). W Polsce to żebracy pełnili rolę tych, którzy w dniu pochówku członka społeczności, dostawali od jego rodziny wypieki — ich zjedzenie miało oznaczać odpuszczenie win zmarłego (tak zwane dziady proszalne). Na Wyspach Brytyjskich zapraszano osobę, która albo ze względu na biedę, albo z braku innych perspektyw pełniła taką funkcję dla większej społeczności i nad ciałem umierającego lub zmarłego spożywała gorzką polewkę ze starym pieczywem, popijając to równie niestrawnym piwem lub innym tradycyjnym fermentowanym napojem. Do niestrawności tego typu potraw nawiązuje i fargowy Ole i inna (moja ulubiona!) filmowa postać zjadacza grzechów grana przez Rhysa Ifansa w filmie krótkometrażowym Terence’a Grossa z 1997 roku (tytuł raczej oczywisty „Zjadacz grzechów/Sin Eater„). W tym właśnie filmiku interesująca mnie postać ulega rozwiązłej wdowie i zjada jej pyszne grzechy za jej życia — i wreszcie nie cierpi na niestrawność. Bardzo spłycam tutaj fabułę, ale do tego się ona sprowadza.

W Fargo Ole mówi o tym momencie, kiedy stał się zjadaczem grzechów, że nie śni, nie umiera i trudno mu odczuć coś pozytywnego. Dot, którą Ole chce zabić, bo musi — zgodnie z jego przekonaniami — nastać równowaga, która została zaburzona, a za winy należy zapłacić, zaprasza Olego do przygotowania posiłku, a następnie do spożycia go razem z jej rodziną. Zadaje też kluczowe pytanie, czy winy nie mogą zostać odpuszczone za życia, bo przecież nie ona jest sprawczynią całego zamieszania? Mówi też, że być może warto te negatywne doznania kulinarne zamienić w pozytywne, bo przecież jeśli zjemy coś, co przygotowane jest z miłością, pasją, własnoręcznie i z produktów, które są słodkie, dobre, przyjemne, to nagle może się okazać, że doświadczamy pierwszy raz czegoś dobrego. Ole kosztuje przygotowanego wspólnie z Dot wypieku i doświadcza smaku innego rodzaju „grzechu”, lekkiego, słodkiego, przyjemnego. W serialu nie tyle chodzi o zmianę smaku samego grzechu, ile o zaznanie wybaczenia, ale w mojej głowie składa się to w jedno, bo ta scena wysłała mnie do dzieła Terence’a Grossa i identycznych przemyśleń — że nie ma czegoś takiego jak ciężkostrawne grzechy, którymi się zatruwamy. Każdy grzech możemy osłodzić (odpuścić, wybaczyć?) — być może dlatego tradycyjnie (praktycznie w każdej kulturze) smakiem „grzechów”, smakiem związanym jednocześnie ze śmiercią jest słodycz, a przy okazji wspominania zmarłych przegotowywane są słodkie wypieki i mikstury, osładzające trudny czas, nawiązujące do śmierci (np. tak zwany słodki zapach śmierci), a jednocześnie pokrzepiające i kaloryczne, czyli bardzo ze świata życia.

O zjadaczu grzechów napisałam jakiś czas temu artykuł, który wycofałam z druku, więc czeka na swój lepszy czas, a o smaku śmierci (czyli o potrawach związanych ze śmiercią) pisze się powoli książka, ale trochę o tym zapomniałam, więc cieszę się, że zakończenie piątego sezonu Fargo przypomniało mi o tych odsuniętych na dalszy plan działaniach. A gdyby kogoś interesowało wyjaśnienie tej ostatniej sceny, to zachęcam do zerknięcia tutaj.