śmierć

Zmieniając formułę Death Café

Nie rozstaję się z Death Café, a jedynie zmieniam formułę na bardziej dla mnie odpowiednią. Pierwszą stacjonarną Death Café prowadziłam w towarzystwie Małgosi dla osób studenckich z kierunku praca socjalna w roku akademickim 2021/22. To było ciekawe doświadczenie i duża grupa do „ogarnięcia”. Później za sprawą Moniki zaczęłyśmy co miesiąc organizować DC i grupa osób uczestniczących dopiero niedawno dobiła do 30 osób. Ten wpis szykowałam na „dwudziestą rocznicę” pierwszej Café Mortel, czyli na 23.03.2024, ale okazuje się, że odpadłam wcześniej niż Bernard Crettaz, bo już po łącznie 15. stacjonarnych spotkaniach (dla porównania Crettaz zrobił ich ponad 40! od 2004 do 2009) poczułam, że ta formuła jest dla mnie mało satysfakcjonująca. Lepiej pracuje mi się z kartami do rozmawiania o śmierci — czuję się wtedy bardziej przydatna i mniej zestresowana). I o tym też kiedyś napiszę, a ten wpis chciałam rocznicowo oddać tym, dzięki którym DC mamy.

Czyli wracamy do 23.03.2004 do restauracji Théâtre du Passage w Neufchâtel (Szwajcaria). Elisabeth Reichen i Bernard Crettaz właśnie oczekują nerwowo na osoby, które pragną porozmawiać o śmierci. Jeszcze nie wiedzą, że tego dnia dotrze na spotkanie 250 osób. Ładny wynik, prawda? Crettaz w swojej książce [1] przyznaje, że z tą frekwencją na poszczególnych spotkaniach bywało różnie i wahała się ona przez tych pięć lat prowadzenia Café Mortel od 30 do 300 osób. W założeniu Crettaz’a najlepszym miejscem na tego typu spotkania jest miejsce, które nie będzie się kojarzyło z tematem, czyli właśnie kawiarnia, bo ta kawa w nazwie nie jest przypadkowa. Zaznacza przy tym, że czasami trudno jest znaleźć dobrą miejscówkę, bo biznesy kawiarniane i restauracyjne rządzą się innymi prawami i trudno oczekiwać, by ktoś się dla idei poświęcał. Spotkania muszą być prawidłowo ogłaszane, żeby jak największe grono osób mogło z nich skorzystać. Twórca Café Mortel wyjaśnia też, że tego typu działania potrzebują zaangażowania więcej niż jednej osoby. I ma zapewne rację. Wyróżnił on 12 zasad, którymi kierował się przy organizacji spotkań:

  1. Wszyscy angażują się w spotkanie.
  2. Autentyczność motywów uczestniczenia.
  3. Dajemy i bierzemy opowieści.
  4. Słuchamy.
  5. Jesteśmy uważni.
  6. Nie oceniamy.
  7. Otwieramy przestrzeń dla wszystkich, także tych mniej wylewnych, włączamy ich do rozmowy.
  8. Spotkania nie są terapią i jej nie zastąpią.
  9. Osoba prowadząca spotkanie zarządza nim, trzymając się konkretów.
  10. Pozostajemy na poziomie opowieści osobistych, nie zbiorowych, czy cudzych.
  11. Otwierając i zamykając spotkanie, doceniamy pojawienie się wszystkich osób na spotkaniu.
  12. Jesteśmy (jako osoby prowadzące) otwarci na krytykę, by ulepszać kolejne spotkania.

Café Mortel było więc przestrzenią, która pozwalała tworzyć wspólnotę myśli i doświadczeń pod okiem specjalisty w dziedzinie badań nad śmiercią i rytuałami z nią związanymi. Crettaz organizował spotkania tematyczne i ogólne, w zależności od zapotrzebowania, w większości za każdym razem w innym miejscu (czasami dwa lub trzy razy w tym samym). Były więc takie o samobójstwach, śmierci dziecka, doświadczenia śmierci wielokrotnej (kiedy jedna osoba doświadcza kilku strat spowodowanych różnego rodzaju przyczynami śmierci – ja mówię o takich przypadkach „pochód śmierci”), spotkania dla opiekunów, dla osób profesjonalnie zajmujących się pracą w obszarze śmierci, umierania, żałoby itp. Również zakres rozmów podczas spotkań jest bardzo szeroki – Crettaz wyróżnił ponad 20 tematów, w tym jako ostatni wymienił śmierć osób zwierzęcych, co bardzo mnie cieszy, że dostrzegał powagę takich rozmów.

Crettaz definiował Café Mortel jako „podróż ku prawdzie poprzez wyzwolenie z tajemnicy”, gdzie tajemnica wynika ze społecznego ukrywania własnej śmiertelności. Kiedy kończył swoje działania, jego pomysł zawitał do Paryża i Montrealu. I to właśnie dzięki artykułowi o paryskiej Café Mortel [2], dowiedział się o tych spotkaniach Jon Underwood, który już we wrześniu 2011 roku uruchomił pierwszą Death Café w Wielkiej Brytanii. O początkach ruchu związanego z DC pisze Jack Fong [3], którego porwał ten pomysł i uznał, że warto zająć się nim również naukowo, jako fenomenem na skalę światową. Underwood organizował te spotkania ze wsparciem psychoterapeutki Sue Barsky Reid, która po jego śmierci w 2017 roku przejęła zarządzanie stroną internetową i organizacją spotkań wraz z innymi osobami, bo to zbyt duży projekt, by prowadzić go samodzielnie. Tym bardziej że faktycznie ma on zasięg ogólnoświatowy.

Na stronie projektu [4] można znaleźć zasady organizacji spotkań pod szyldem DC, które rozumiane są jako kierowana przez grupę dyskusja na temat śmierci, gdzie nie ma programu, celów ani tematów:

  1. Spotkania odbywają się na zasadach non-profit.
  2. Spotkania odbywają się w dostępnej, pełnej szacunku i poufności przestrzeni, gdzie każdy może bezpiecznie wyrazić swoje poglądy.
  3. Nie może mieć miejsce prowadzenia do wniosków, produktów, ani działań (bo jest to grupa dyskusyjna, a nie grupa wsparcia).
  4. Poza dostępem do napojów, ważne jest też ciasto.

Społeczność DC oferuje również przewodnik [5], w którym w prosty sposób wyjaśnione są najważniejsze kwestie dotyczące organizacji tego typu spotkań.

Kiedy DC dotarła do Polski? Trudno powiedzieć, bo pierwsze spotkania organizowane były dość przypadkowo i częściej w środowiskach hospicyjnych. W Instytucie Dobrej Śmierci zaczęłyśmy prowadzić je w roku 2020, początkowo jako spotkania online (ze względu na pandemię), później również stacjonarnie. Obecnie poza Warszawą i Łodzią, gdzie spotkania odbywają się w miarę regularnie, swoje DC mają też między innymi Olsztyn, Poznań, Bydgoszcz czy Kraków. Tworzenie takich przestrzeni jest ważne, bo dzięki temu temat śmierci jest oswajany i zostajemy „wyzwoleni z tajemnicy”. Spotkania polskie mają to do siebie, że dość luźno podchodzimy do kwestii ciasta — co dla mnie oczywiście jest smutne, bo jakoś ciasto i śmierć mam wpisane w głowę z automatu. Ale to ja. Na temat organizowania DC w polskich warunkach jest na stronie IDŚ nagranie [6], które można sobie przesłuchać i zdecydować, czy przypadkiem nie chciałoby się popłynąć na fali entuzjazmu związanego z rozmowami o śmierci, a gwarantuję, że rozmawianie o śmierci jest bardzo ożywcze. Polecam!

_______

[1] Crettaz Bernard (2010) Cafés mortels. Sortit la mort du silence. Labor et Fides: Genève.

[2] Guinness Molly (2010) Never say die? Far from it in Paris death café. Independent, 01.11.2010. [https://www.independent.co.uk/news/world/europe/never-say-die-far-from-it-in-paris-death-caf-233-2121850.html].

[3] Fong Jack (2017) The Death Café Movement. Exploring the Horizons of Mortality. Palgrave Macmillan: Cham.

[4] Death Café [https://deathcafe.com/what/].

[5] Death Café Guide [https://deathcafe.com/site_media/files/guide.pdf].

[6] Wszystko, co musisz wiedzieć, by poprowadzić Death Cafe [https://instytutdobrejsmierci.pl/sklep/o_death_cafe_przy_kawie/].