Wytańczona żałoba ekologiczna, czyli o zeszłorocznych spotkaniach baletowych i o tym czy można wy[za]tańczyć wymieranie?

Miałam o tym napisać już dawno, ale jak zwykle — napisałam w głowie, czyli przemyślałam sobie temat, poolśniewałam siebie wątkami, które wybrzmiały w myślach i tyle. A warto polecić, zainteresować tym tematem innych, dlatego tym razem postanowiłam zadanie wykonać jednocześnie (bo w tamtym czasie mocno we mnie wybrzmiewała) przywołując fragmenty z książki o płonącej przyrodzie Australii.

Wreszcie latem 2020 roku przyszedł rachunek. Dziewięć ziejących pustką, martwych zer. I trójka. Trzy miliardy zwierząt: okaleczonych, spłoszonych, wypędzonych, skazanych na powolną śmierć lub żałosną wegetację daleko od miejsc optymalnie spełniających ich życiowe wymagania. Zabitych, zagłodzonych, ugotowanych żywcem w norach, uduszonych dymem, śmiertelnie poparzonych, zwęglonych. […] Rachunek można było rozbić na mniejsze porcje: 143 miliony ssaków, 180 milionów ptaków, 51 milionów żab, 2,5 miliarda gadów…(Drobniak 2021, s. 41).

Rok temu wybrałam sobie losowo spektakle/pokazy, które chciałam zobaczyć w ramach Łódzkich Spotkań Baletowych. Wybieram głównie zagraniczne zespoły i te bardziej awangardowe, bo klasykę to mogę sobie pooglądać w wykonaniu rodzimych tancerek i tancerzy. Poza tym nie jestem aż taką koneserką. Jeden z nich składał się z trzech etiud w wykonaniu Nederlands Dans Theater (NDT) i nosił tytuł Figures in Extinction [1.0] w choreografii Crystal Pite i Simona McBurney. Dwie inne pozostały we mnie we fragmentach (Gods and Dogs w choreografii Jiříego Kyliána oraz La Ruta w choreografii Gabrieli Carrizo), bo były oniryczne, o relacjach międzygatunkowych i o śmierci. Wspaniale było oglądać ruch, który tak wiele wyrażał, genialne ciała totalnie elastyczne i zgrane, bardzo przemyślane scenografie (w La Ruta znajdują się wypchane zwierzęta), ale byłam w tym zachwycie chyba osamotniona, bo wiele osób nie poradziło sobie z tym, co prezentowane było na scenie. I trochę się temu nie dziwię, bo moja droga powiązań ekologicznych, związku z Ziemią i zaangażowania w weganizm jest bardzo zaawansowana — takie treści mogą mnie stymulować entuzjastycznie, ale dla innych będą przygnębiające. Jeśli dodamy do tego przygniatającą i gęstą muzykę, trudne czasami do odgadnięcia (dla osób spoza bańki) skojarzenia — to był trudny wieczór wypełniony wygibasami jakichś różnokolorowych osób, do muzyki trudno rozpoznawalnej i na dokładkę ogłoszony jako hit i klasa sama w sobie, czyli nie wolno krytykować. Świetnie rozumiem sceptyczne nastawienie osób, które nie do końca wiedziały, czy mają klaskać, czy wyjść i nigdy więcej nie wracać. Udało mi się nawet usłyszeć komentarz jednej z osób, która z miną zniesmaczonego dziecka powiedziała, że nic z tego nie rozumie, bez sensu to wszystko. To, co dla mnie było czystym geniuszem, dla kogoś innego było bezsensowną plątaniną ciał. Rozumiem ten rozdźwięk, biorę też na siebie fakt jarania się baletem współczesnym, bo jakoś zawsze zakładałam, że nawet nie potrzebuje wiedzieć, o czym jest spektakl, by móc go poczuć. I zasadniczo zastanawiałam się od chwili przygaszenia świateł, czy da się zatańczyć wymieranie, a może trzeba je WYtańczyć, żeby jakoś sobie to poukładać? I przyznaję, że z każdym gestem miałam poczucie, że da się, że należy to zrobić, że każdy z nas powinien ten ból wyrazić. Ból po utraconych, często nawet nieznanych nam osobnikach, równie nieznanych gatunków. To może abstrakcyjne i zbyt odległe — te śmierci-nie-nasze — ale są realne. Wydarzają się, czy mamy tego świadomość, czy też nie.

O Figures in Extinction [1.0] Simon McBurney powiedział: Tak długo próbowaliśmy POŁĄCZYĆ SIĘ PONOWNIE i zostaliśmy odcięci od poczucia bycia „domem”, odkąd opuściliśmy świat zwierząt i zaczęliśmy tworzyć tę ziemię na nasz własny obraz. Rzeczywiście, tyle w nas wszystkich uciekania i jednocześnie głodu, tęsknoty za wspólnotą, nie w znaczeniu międzyludzkim, a właśnie międzygatunkowym. W spektaklu pojawia się przysłowiowy bankier — gość w marynarce, który mówi o pieniądzach, o potrzebie zarabiania pieniędzy, o znaczeniu pieniędzy dla rozwoju… Ten gość to każda osoba z tych, które zbierają kasę, zamiast szukać rozwiązań i ratować świat. Tylko po co mieliby go ratować? Po co przejmować się jakimiś obcymi, skoro JA jest syte, odgrywa swoją szczęśliwość. Nie potrzebujemy zaangażowania, wstydu, żalu, smutku, żałoby. Walczymy ze śmiercią — o ironio, z tym jednym, z czym nie powinniśmy nawet walczyć, bo jest nieuniknione, ale… Ale moglibyśmy zmniejszyć ilość tej śmierci, która wynika z naszych działań.

Poczułam konieczność powrócenia do tego baletu, bo nie jest on cichym szeptem, który z czasem się wyciera i zanika. Słyszę go bardzo dobrze. Widzę go przed oczami. Czuję go w ciele — bo czucie ciała czasami wychodzi poza własne możliwości i odbiera ten ruch, którego samo nie potrafi wykonać, wyczuwa to napięcie, to połączenie, tę jedność. Ten spektakl we mnie się zakorzenił, związał z innymi wątkami — wątkami, które w tym roku odżyły przy okazji projektu, w którym biorę udział, a o którym napiszę innym razem, gdy będzie już upubliczniony. Łączy się on bardzo z rzuconym przeze mnie hasłem weganizacji akademii, które jak każde sformułowanie powiązane z weganizmiem wywołuje agresję i oskarżenia o ekoterroryzm, narzucanie swojej woli, wywyższanie się, uważanie, że jest się lepszym i wie się lepiej… Powrócę jeszcze do tego tematu. Dzisiaj zostanę jeszcze z tańczeniem wymierania.

Australijski rząd ogłosił, że około czterystu siedemdziesięciu gatunków roślin oraz sto dziewięćdziesiąt jeden gatunków bezkręgowców zostało wciągniętych na listy gatunków zagrożonych wyginięciem — pośrednio lub bezpośrednio w efekcie pożarów. […] skala apokalipsy w świecie owadów jest bowiem niewypowiadalna. Mówimy tutaj prawdopodobnie o bilionach, setkach bilionów zabitych owadów, pajęczaków, skorupiaków. Zwierząt, które często są fundamentem zdrowego, dobrze funkcjonującego leśnego ekosystemu […] brak właśnie tych najmniejszych zwierząt — które odganiamy poirytowanym machnięciem dłoni, których bzyczenie traktujemy jako swego rodzaju biały szum […] — może zaboleć odradzający się las najbardziej (Drobniak 2021, s. 43-44).

Wychodząc ze spektaklu, toczyłam w sobie dyskusję o konieczności edukowania na temat zmian klimatu, na temat wymierania. I mój wewnętrzny krytyk zjechał ten pomysł, bo jak ja sobie to wyobrażam, że dzieciaki uczyć o śmierci? Kto na to wyrazi zgodę? Szymon Drobniak też podejmuje ten wątek: Moglibyśmy się zastanawiać, czy mamy prawo terroryzować dzieciaki niewygodną wiedzą. Wzbudzać w nich poczucie odpowiedzialności za każdą, nawet najdrobniejszą decyzję konsumencką. Albo poczucie wstydu, takiego planetarnego, środowiskowego wstydu, który powinien się wiązać z każdym klimatycznie nieracjonalnym krokiem podejmowanym na co dzień. Dla wielu […] rodziców byłoby to nie do pomyślenia: zmuszać dziecko do klimatycznego pesymizmu, kiedy może się po prostu cieszyć kolejną bajką; rozwijać w nim klimatyczną świadomość, skoro mogłaby ona […] zmusić kogoś do rezygnacji z jakiegoś konsumenckiego wyboru. To złe emocje — mówią często nauczyciele. Emocje, na które nie ma miejsca w szkole. Czemu w ogóle taki wstyd miałby służyć (2021, s. 75). No, właśnie. Czemu miałyby takie nauczania służyć? Temu, żeby dzieciaki zwracały uwagę rodzicom w sklepie? Albo zamiast rzucać się z płaczem na podłogę w markecie, bo chce zabawkę, zrobić to, bo rodzić kupi mięso z hodowli przemysłowej, słodycze z olejem palmowym itp. Tego nikt nie wytrzyma. Mnie to trudno wytrzymywać, kiedy sama sobie zwracam uwagę, że czegoś nie kupię, bo… Ale Drobniak idzie dalej, on przyznaje się do swojego wstydu, który odczuwa za każdym swoim „zły” wyborem. Z naciskiem przekonuje, że taka edukacja jest konieczna i ja mu w tym wtóruję: […] by klimatyczna odpowiedzialność stała się czymś instytucjonalnym, mającym odpowiedniki na wyższych szczeblach organizacyjnej drabiny ludzkości — na poziomie firm, miast, państw. Zbudowanie takiej rzeczywistości wydaje się niezwykle trudne. To nie jest projekt jednoosobowy […], nie możemy przecież strachem wymuszać realnej troski. To działanie rozpisane na lata, na pokolenia i wymagające aktywnej roli instytucji uczących, takich jak szkoły czy uniwersytety. A te — niestety — często wolą skrojone na miarę pozory (Drobniak 2021, s, 78). Ja tych pozorów nie chcę. Pragnę realnych działań. Zaczynam od kręgów — rozmawiamy o stracie, o byciu przerażonymi, o poczuciu odłączanie od Ziemi, o poczuciu osamotnienia w działaniach, które starami się w pojedynkę podejmować, promować, zaszczepiać innym, o tym, że mamy dość znoszenia obelg, oskarżeń, że trudno nam z tym wstydem, z byciem człowiekiem i… byciem mordercami (strasznie dzisiaj spojleruję).

I kiedy szukałam materiałów wizualnych do tego wpisu, filmików, które odnalazłam rok temu i miałam załączyć — trafiłam też na zapowiedzi Figures in Extinction [2.0], co nie ukrywam, bardzo mnie ucieszyło. Bo skoro wersja pierwsza trafiła w moje czarne serduszko, to może kolejna trafi szerzej. A NDT serdecznie polecam w każdym spektaklu, w każdej odsłonie, bo to są wyjątkowi ludzie, wyjątkowe talenty i piękne, niezapomniane przeżycia estetyczne. To był najbardziej poruszający wieczór z baletem, jakiego do tej pory doświadczyłam. I chociaż myślę sobie, że zespół NDT pewno nie jest po zielonej stronie mocy (nie sprawdziałam tego), to porusza ważne dla mnie wątki, a te ekonimiczne nawiązania jakoś przypominają mi jeszcze jeden z fragmentów książki o płonącej Australii — Ciekawe, na ile wyceniliby każde indywidualne życie dotknięte ogniem, niezależnie od jego taksonomicznej przynależności (Drobniak 2021, s. 52). No, właśnie. Na ile?

Jeśli czujesz załobę ekologiczną i nie masz jej gdzie wyrazić — zapraszam na krąg.

________

Drobniak Szymon, Czarne lato. Australia płonie, Wydawnictwo Czarne 2021.

Warte zobaczenia fragmenty Gods and Dogs [1], [2], [3].

Rozmowa z Loup Marcault-Derouard na temat Gods and Dogs.

Warte zobaczenia fragmenty La Ruta [1], [2].

Ciekawostki taneczne powiązane ze śmiercią lub żałobą:

Wings of Wax w choreografii Jiříego Kyliána.

Petite Mort miniatura choreograficzna Jiříego Kyliána.

Stages of Grief choreografia Tian Ćehić.