O złości będzie, o złości

Nagle zaległości w pisaniu przejmują kontrolę nad życiem, nad którym do tej pory sprawowały ją kocie choroby. I mam w sobie jakiś rodzaj irytacji i frustracji, bo nie taki był plan, nie tak miało być.

Znacie takie stwierdzenia: „nie taki był plan”, „nie tak miało być”?

Przypuszczam, że znacie. Po wszelakich stratach często się pojawiają wraz z pytaniem „dlaczego?”. Ten wpis wbrew pozorom nie będzie o moich zaległościach, ani o kocim chorowaniu — tylko właśnie o traceniu i emocjach poczytywanych jako negatywne. A na pierwszy ogień wrzucę właśnie złość (o kolejnych „złych emocjach” napiszę innym razem).

Dlaczego złość? Dlatego, że towarzyszyła ona sierpniowym kręgom, na których pojawiały się opowieści ze złością powiązane, ze złości wynikające, w złości skąpane. A ja zaczęłam wsiąkać w ten temat, bo to ciekawe, że ta złość po stracie tak drażni innych, tak źle na nich wpływa, że zaczynają nam jej zabraniać. Twierdzą, że nie powinniśmy jej czuć. Tylko dlaczego nie?

Kotłowało się to we mnie aż do czasu, kiedy na jednym z budynków, które mijałam na przejażdżce rowerowej, zobaczyłam słowa Marka Edelmana wymalowane na murze — o tym, że nienawiść jest łatwa. Dokładny cytat pochodzi z książki I była miłość w getcie i brzmi:

Bo nienawiść dużo łatwiej wzbudzić, niż skłonić do miłości. Nienawiść jest łatwa. Miłość wymaga wysiłku i poświecenia.

Marek Edelman, I była miłość w getcie, Świat Książki 2009.

Nienawiść to nie to samo, co złość, ale podobnie do niej jest prostsza do wzbudzenia, wywołania, przywołania. Złość jest emocją dynamiczną — emocją ruchu, działania, szamotania. Poczytujemy ją jako przeciwieństwo spokoju, tak jak nienawiść jest przeciwieństwem miłości. Jedna strona jest męska druga kobieca — czyli komplikujemy sprawy, bo jeśli kobieta czuje złość, to czuje „męską” emocję, do której nie powinna mieć dostępu. I w tym tkwi pierwsza część problemu. Złość, frustracja, irytacja stoją po przeciwnej stronie emocji „pozytywnych” (w sensie: ocenianych jako pozytywne) i interpretowanych przez pryzmat płci, kultury (w znaczeniu społecznym oraz posiadania ogłady). Czyli już z samego tego ustawienia w kontrze do czegoś innego — muszą być negatywne. Ale czy są?

By nie przedłużać napięcia, odpowiem — nie są. Emocje (wszystkie!) mają cel, którym jest informowanie o tym, co się wydarza w nas, co nas wewnętrznie ciśnie, gniecie, upija. Mówią nam, że czymś się musimy zaopiekować, coś musimy zrobić. Jakaś robota jest przed nami. Czy informowanie można uznać za coś złego? Według mnie — nie. Dodatkowo, emocje (wszystkie!) służą regulowaniu naszego wewnętrznego napięcia. Pojawia się coś, ciało na to coś reaguje, umysł na to coś reaguje — trzeba z tym czymś popracować, żeby korków nie wywaliło. Złość jest więc emocją informującą i regulującą (jak każda inna emocja).

Mamy więc już dwa poziomy niezrozumienia złości — stawiamy ją naprzeciw innych emocji i staramy się zobaczyć ją jako czarną, złą, niechcianą, na dokładkę zapominamy o tym, po co jest taka emocja, że informuje i reguluje.

Jej pojawienie się w żałobie jest prawie nieakceptowalne, uznawane za niewłaściwe, dziecinne, wynikające z niezrozumienia, braku empatii, braku wiedzy itp. To może zaskakiwać, bo przecież nawet Elizabeth Kübler-Ross uczyniła ze złości jeden z etapów żałoby, a tu nagle próby wyrzucenia tej emocji. Skąd to, dlaczego właśnie tak? Złość właśnie dlatego, że jest tak łatwowzbudzalna, uważana jest społecznie za emocję, którą należy kontrolować. To nie tylko negatywna emocja, ale też niżej ustawiona w hierarchii, jakby pierwotna, zwierzęca. Czytaj — kulturowo nieakceptowalna. Jej niewłaściwość w żałobie polega na tym, że o zmarłych nie można mówić, ani myśleć źle, w tym złościć się na nich, bo przecież wtedy łączy się z nimi negatywne przekazy (złościmy się za coś, z jakiegoś powodu). Złość jest też dziecinna (słowo lepsze niż „zwierzęca”, ale bliskie znaczeniowo), bo wybucha z „byle powodu”. Wynika z jakiegoś rodzaju społecznego i kulturowego nieułożenia, braku ogłady — cywilizowany, kulturalny (dorosły) człowiek, potrafi powstrzymywać takie emocje. W odczuwaniu złości jest też ważny wektor tej emocji — czy złoszczę się na osobę zmarłą? Jeśli tak, to prawdopodobnie dlatego, że nie zrozumiałam w pełni jej postępowania, jej prawa do czegoś itp., brakuje mi przy tym empatii, bo przecież ta zmarła osoba miała swoje uczucia i emocje. Czy złoszczę się na siły wyższe? Jeśli tak, to prawdopodobnie nie rozumiem natury rzeczy („bóg tak chciał” itd.). Czy może złoszczę się na siebie? Czyli ewidentnie jeszcze czegoś nie zrozumiałam. W takim razie złość musi być negatywna, bo gdybym wiedziała, miała więcej empatii, zrozumienia, dojrzałości i akceptacji — to bym jej nie czuła.

Nie sądzę, by tak było. Złość informuje i reguluje. Złość nie jest przeciwieństwem innych emocji. Jest jedną z emocji. Tak po prostu, bez oceniania.

Czy mam prawo czuć złość po stracie? Tak. Z każdego dowolnego powodu.

Czuje ją? Super! Zastanówmy się dlaczego? O czym moja złość mnie informuje? Co chce wyregulować w mnie? Skąd pochodzi? Do kogo ona jest?

Złość jest emocją dynamiczną, jest prosta, łatwa do wzbudzenia — ale trzeba potrafić na nią popatrzeć z uwagą (nie z niechęcią). Trzeba ją pooglądać dokładnie z każdej strony. Należy zadać jej pytania o źródło, o powody, o kierunki i wreszcie o pragnienia — dokąd, moja złości chcesz mnie zaprowadzić? Co chcesz mi pokazać?

Nie negujmy istnienia złości w żałobie. Nie zabraniajmy sobie, ani innym czuć tej złości i wyrażać jej (nawet, jeśli nam jest trudno tego słuchać). I wreszcie, powtarzając jak zdarta płyta — pozwalajmy sobie na nią.